ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2549 เป็นวันที่ภาพจำของระบบสุริยะเปลี่ยนไป เมื่อสหพันธ์ดาราศาสตร์สากล (International Astronomical Union: IAU) ได้ประกาศนิยามคำว่า “ดาวเคราะห์” ใหม่อย่างเป็นทางการ และปรับสถานะให้ ดาวพลูโต ซึ่งเคยเป็นดาวเคราะห์ดวงที่ 9 ในระบบสุริยะไปอยู่ในประเภท ดาวเคราะห์แคระ (Dwarf planet)
การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ไม่ได้สั่นสะเทือนเฉพาะแวดวงดาราศาสตร์เท่านั้น แต่ยังเปลี่ยนภาพจำของผู้คนทั่วโลกที่คุ้นเคยกับระบบสุริยะซึ่งมีดาวเคราะห์ 9 ดวงมาอย่างยาวนาน และในวันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2569 ซึ่งเป็นวาระครบรอบ 20 ปีของการเปลี่ยนสถานะดาวพลูโต คำถามสำคัญที่ว่า “เหตุใดดาวพลูโตจึงไม่ใช่ดาวเคราะห์ดวงที่ 9 อีกต่อไป?” ก็ยังคงเป็นประเด็นที่ชวนให้ผู้คนสงสัยและหยิบยกขึ้นมาพูดถึงอยู่เสมอ
เหตุผลไม่ใช่เพราะดาวพลูโต “เล็กเกินไป”
เหตุผลที่ดาวพลูโตถูกเปลี่ยนสถานะ ไม่ใช่เพียงเพราะมันมีขนาดเล็ก แต่เป็นผลจากนิยามใหม่ของ IAU ที่กำหนดว่า วัตถุในระบบสุริยะจะเป็นดาวเคราะห์ได้ต้องมีคุณสมบัติสำคัญ 3 ข้อ ได้แก่
- ต้องโคจรรอบดาวฤกษ์ ซึ่งสำหรับระบบสุริยะของเราก็คือ ดวงอาทิตย์
- ต้องมีขนาดและมวลมากพอ ที่แรงโน้มถ่วงของตัวเองจะทำให้วัตถุมีรูปร่างเกือบเป็นทรงกลม
- ต้องมีมวลมากพอที่แรงโน้มถ่วงจะทำให้วัตถุนั้นมีอำนาจเหนือบริเวณวงโคจรของตนเอง โดยจัดการกับวัตถุอื่นที่มีขนาดใกล้เคียงกันในบริเวณรอบวงโคจร
ดาวพลูโตผ่านเกณฑ์สองข้อแรก แต่ไม่ผ่านข้อสุดท้าย เนื่องจากดาวพลูโตโคจรอยู่ในบริเวณ แถบไคเปอร์ (Kuiper Belt) นอกเขตวงโคจรของดาวเนปจูน ซึ่งเป็นบริเวณที่มีวัตถุแข็งและวัตถุขนาดเล็กจำนวนมากโคจรอยู่ร่วมกัน ดาวพลูโตจึงไม่ได้มีอำนาจทางแรงโน้มถ่วงเหนือบริเวณวงโคจรของตนอย่างเด่นชัดเหมือนดาวเคราะห์ทั้ง 8 ดวงที่เหลือ ด้วยเหตุนี้ IAU จึงจัดดาวพลูโตให้อยู่ในประเภท “ดาวเคราะห์แคระ” และนับแต่นั้นระบบสุริยะจึงมีดาวเคราะห์ตามนิยามใหม่เหลือเพียง 8 ดวง อย่างเป็นทางการ
การค้นพบใหม่ที่ทำให้นิยามเก่าต้องเปลี่ยน
ก่อนปี 2549 คำว่า “ดาวเคราะห์” ยังไม่มีนิยามที่เข้มงวดมากนัก แต่เมื่อเทคโนโลยีการสำรวจอวกาศพัฒนามากขึ้น นักดาราศาสตร์จึงพบวัตถุขนาดใหญ่จำนวนมากบริเวณนอกวงโคจรของดาวเนปจูน รวมถึงการค้นพบ ดาวเคราะห์แคระอีริส (Eris) ซึ่งมีลักษณะคล้ายดาวพลูโต
คำถามจึงเกิดขึ้นว่า หากดาวพลูโตเป็นดาวเคราะห์ วัตถุเหล่านี้ก็ควรเป็นดาวเคราะห์ด้วยหรือไม่? การลงมติในปี 2549 จึงไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพื่อ “ตัดดาวพลูโตออก” แต่เป็นความพยายามสร้างระบบจำแนกวัตถุในระบบสุริยะให้สอดคล้องกับความรู้ใหม่ที่มีเพิ่มขึ้น
แม้สถานะเปลี่ยนแต่ความน่าสนใจไม่ได้ลดลง
เกือบ 9 ปีหลังการเปลี่ยนสถานะ ยาน New Horizons ของ NASA ได้เดินทางผ่านดาวพลูโตในระยะใกล้ และเผยให้เห็นว่าดวงดาวอันห่างไกลแห่งนี้มีความซับซ้อนเกินกว่าที่นักวิทยาศาสตร์เคยคาดไว้ ทั้งภูเขา ที่ราบกว้างใหญ่ ธารน้ำแข็ง หลุมอุกกาบาต ชั้นบรรยากาศเบาบาง และดวงจันทร์ที่ค้นพบแล้ว 5 ดวง ข้อมูลจาก New Horizons จึงทำให้เราเห็นว่า แม้ดาวพลูโตจะถูกจัดเป็น “ดาวเคราะห์แคระ” แต่คุณค่าทางวิทยาศาสตร์ของมันไม่ได้ลดลงตามสถานะ ตรงกันข้าม ดาวพลูโตกลับกลายเป็นหนึ่งในเป้าหมายที่น่าสนใจศึกษาที่สุดแห่งหนึ่งของระบบสุริยะชั้นนอก
ผู้นำ NASA หนุนทบทวนสถานะดาวพลูโต
แม้ IAU จะลดสถานะ “ดาวพลูโต” ให้เป็นเพียงดาวเคราะห์แคระมานานนับทศวรรษ แต่วงการวิทยาศาสตร์กลับไม่เคยหยุดถกเถียง นักวิทยาศาสตร์หลายฝ่ายชี้ว่า การพิจารณาความเป็นดาวเคราะห์ไม่ควรมองแค่ว่า “สามารถครองบริเวณวงโคจรได้หรือไม่” แต่ควรวัดจาก คุณสมบัติภายในตัวมันเอง ไม่ว่าจะเป็นรูปร่างทรงกลม โครงสร้างทางกายภาพ หรือกระบวนการทางธรณีวิทยาที่ยังดำเนินอยู่
ชนวนเหตุนี้กลับมาร้อนแรงอีกครั้งในปี 2569 เมื่อ Jared Isaacman ผู้นำคนปัจจุบันของ NASA ออกมาแสดงจุดยืนสนับสนุนให้ทบทวนสถานะของดาวพลูโตใหม่อีกครั้ง อย่างไรก็ตาม ดาวพลูโตก็ยังคงถูกจัดอยู่ในหมวด “ดาวเคราะห์แคระ” ตามเกณฑ์ของ IAU เช่นเดิมจนถึงปัจจุบัน
20 ปีผ่านไป สิ่งที่เปลี่ยนคือความเข้าใจของเรา
จากวันนั้นถึงวันนี้ ดาวพลูโตไม่ได้เปลี่ยนแปลงไปแต่อย่างใด มันยังคงโคจรรอบดวงอาทิตย์ มีภูเขาน้ำแข็งมีดวงจันทร์เป็นบริวาร และยังคงใช้เวลาราว 248 ปีของโลกในการโคจรรอบดวงอาทิตย์ครบหนึ่งรอบ แต่สิ่งที่เปลี่ยนไปคือ ความรู้และมุมมองของมนุษย์ที่มีต่อระบบสุริยะ
เมื่อการค้นพบใหม่ทำให้เราเข้าใจธรรมชาติที่ซับซ้อนยิ่งขึ้น นิยามและระบบการจัดหมวดหมู่ทางวิทยาศาสตร์ก็จำเป็นต้องปรับเปลี่ยนให้สอดคล้องกับหลักฐานที่มีอยู่ เรื่องราวของดาวพลูโตจึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของ “ดาวเคราะห์ที่ถูกลดสถานะ” แต่ยังสะท้อนธรรมชาติที่สำคัญของวิทยาศาสตร์ที่พร้อมทบทวนและปรับเปลี่ยนได้เสมอเมื่อมีหลักฐานและความรู้ใหม่เกิดขึ้น
—————————–
20 ปีผ่านไป ข้อถกเถียงเรื่องสถานะของดาวพลูโตยังไม่สิ้นสุด
แล้วคุณล่ะ…คิดว่าดาวพลูโตควรกลับมาเป็น “ดาวเคราะห์ดวงที่ 9” อีกครั้งหรือไม่?
—————————–
อ้างอิง
- NASA Science. What is a Planet? National Aeronautics and Space Administration. https://science.nasa.gov/solar-system/planets/what-is-a-planet/
- NASA Science. Pluto: Facts. National Aeronautics and Space Administration. https://science.nasa.gov/dwarf-planets/pluto/facts/
- Encyclopaedia Britannica. Why Is Pluto No Longer a Planet? https://www.britannica.com/story/why-is-pluto-no-longer-a-planet